Komentarz ,,Rosyjscy jednorazowi agenci – wyzwanie w świetle raportu ABW’’

ine.org.pl 1 day ago

Zdjęcie: 1460×616 (1)

Dane z nowego raportu ABW pokazują zdecydowany wzrost liczby ujawnianych spraw dotyczących szpiegostwa w Polsce.
Rosja coraz szerzej wykorzystuje tzw. „jednorazowych agentów” – tanich i łatwo zastępowalnych wykonawców pojedynczych zadań.
Rekrutacja odbywa się głównie przez Telegram, a jej podstawą są proste zlecenia i motywacja finansowa.
Czy reakcja państwa jest wystarczająca? ABW rozwija narzędzia przeciwdziałania temu zjawisku, jednak raport pozostawia pytanie o rzeczywistą skuteczność działań państwa.

Wstęp

Kiedy w maju 2026 r. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego opublikowała swój pierwszy od 12 lat jawny raport, po raz pierwszy od lat ujawniono skalę aktywności obcych służb wywiadowczych w Polsce. W latach 2024–2025 wszczęto 69 śledztw dotyczących szpiegostwa, z czego aż 48 jedynie w 2025 roku. Od początku lat 90. ubiegłego wieku rocznie wszczynano maksymalnie 5 takich śledztw. Od 2022 r. status podejrzanego nadano 91 osobom, 82 usłyszały zarzuty o szpiegostwo, a 62 zostały zatrzymane[1]. Statystyki te wskazują na gwałtowny wzrost liczby ujawnionych przypadków działań szpiegowskich. Mogą one jednak świadczyć zarówno o nasileniu aktywności obcych służb, jak i o zwiększonej skuteczności ich wykrywania przez polskie służby.

Punktem zwrotnym był rok 2022. Wraz z ograniczeniem rosyjskiej obecności dyplomatycznej i konsularnej państwa europejskie wydaliły około 600 rosyjskich dyplomatów, z których około 400 było uznawanych za funkcjonariuszy wywiadu działających pod przykryciem dyplomatycznym[2]. W odpowiedzi Rosja zmieniła model działania. Obok garstki wyszkolonych i wieloletnich agentów zaczęła wykorzystywać setki przypadkowych, tanich i łatwych do zastąpienia wykonawców – jednorazowych agentów.

Jak werbuje Rosja?

Rekrutacja odbywa się przez media społecznościowe, szczególnie przez Telegram. Młodzi ludzie szukający pracy sezonowej lub szybkiego zarobku mogą natrafić na ogłoszenie pozornie zwykłego zlecenia. Próg wejścia jest bardzo niski – często wystarczy wykonać kilka zdjęć, namalować graffiti czy przykleić naklejki, aby otrzymać obietnicę zapłaty, najczęściej w kryptowalutach, co utrudnia identyfikację przepływu środków. Tak trafił do siatki 22-letni Maksym Leha z Połtawy, który po przeprowadzce do Warszawy w 2022 roku kliknął w telegramowe ogłoszenie „Twórz hasztagi i zarabiaj”. Ostatecznie zaczął wykonywać zadania dla siatki działającej na rzecz Rosji, m.in. fotografując i filmując wskazane obiekty[3]. Podobny mechanizm opisuje śledztwo OCCRP – dwaj młodzi mężczyźni zwerbowani na Telegramie na Łotwie mieli za zadanie pomalować graffiti na murach estońskiego kompleksu wojskowego oraz szpiegować bazę NATO[4].

Klasyczny model wywiadowczy zakłada świadomie zwerbowanego agenta, a cały proces często trwa latami. Szpiegowski model „gig economy” odwraca tę zależność – wykonawca nie musi wiedzieć, dla kogo pracuje, co jest zresztą bezpieczniejsze także dla samego zleceniodawcy. Co istotne, analiza przypadków z państw regionu Morza Bałtyckiego przeprowadzona przez PISM wskazuje, iż wśród spraw, w których ustalono motywację sprawców, zdecydowanie dominował czynnik finansowy – występował w około 96% przypadków, podczas gdy motyw ideologiczny pojawiał się w około 15%. Kategorie te nie były rozłączne, więc oba motywy mogły równocześnie występować. Jednocześnie ponad połowa zrekrutowanych osób nie była w pełni świadoma, iż działa na rzecz obcego wywiadu[5].

Odpowiedź ABW

Model stosowany przez Rosję jest więc rozproszony, tani i odporny na straty. Właśnie dlatego jest on trudny do rozbicia. Skoro schemat werbunku został tak dokładnie rozpoznany, naturalne pytanie brzmi: co polskie służby robią, żeby go zatrzymać? Wśród działań opisanych w raporcie szczególnie widoczne są dwa kierunki odpowiedzi.

W lipcu 2024 r. ABW odtworzyła 10 delegatur, rozbudowując strukturę terenową szczególnie na ścianie wschodniej. Miało to zwiększyć zdolność do lokalnego rozpoznawania zagrożeń, szczególnie na obszarach narażonych na działalność wywiadowczą i dywersyjną. Decyzja ta nadrabiała jednak wieloletnie zaniedbanie: te same delegatury zostały zlikwidowane w 2017 roku[6]. To znacząco osłabiło strukturę kontrwywiadowczą, dodatkowo w tak kluczowym okresie jakim były lata poprzedzające rosyjską inwazje na Ukrainę.

Innym działaniem podjętym przez ABW było uruchomienie chatbota ABW_STOPdywersji_bot. Funkcjonuje on na Telegramie od 2025 roku i działa w czterech językach – polskim, angielskim, ukraińskim i rosyjskim. Pozwala on anonimowo zgłosić próbę kontaktu ze strony obcych służb, w tym wszelkiego typu „oferty” wykonania zdjęć czy rozpoznania terenu. Znamienny jest fakt, iż do zwalczania prób werbunkowych wykorzystuje się tę samą platformę, na której te próby są podejmowane. Mimo to, głównym ograniczeniem pozostaje duża zależność od tego, czy sam odbiorca rozpozna zagrożenie. Narzędzie działa dopiero wtedy, gdy osoba kontaktowana jest świadoma sytuacji, a to właśnie brak świadomości jest kluczowym elementem modelu „jednorazowych agentów”. Rekruterzy celowo formułują oferty tak, by nie budziły skojarzeń z działalnością wywiadowczą.

W raporcie brakuje jednak informacji o skuteczności tego narzędzia: ile przypadków zostało zgłoszonych, ile z nich stanowiło realne zagrożenie i jakie działania podjęto. Były szef Agencji Wywiadu, Grzegorz Małecki, ocenił, iż dokument pozbawiony jest kluczowych informacji o tym, jak faktycznie zapobieżono opisanym w nim zagrożeniom[7].

Wnioski i rekomendacje

W mojej ocenie największym wyzwaniem pozostaje przeciwdziałanie masowemu werbunkowi osób, które za obietnicę zapłaty, czasem choćby nieświadomie, stają się narzędziem w rękach obcego wywiadu. Kluczowym elementem prewencyjnym powinno być szerzenie świadomości wśród grup najbardziej narażonych. Ma to szczególne znaczenie, biorąc pod uwagę, iż znaczna część zwerbowanych osób nie zdawała sobie sprawy z rzeczywistego charakteru zadania, na które się godziła, klikając w pozornie niewinną telegramową ofertę.

Raport ABW dobrze diagnozuje skalę i mechanizm zjawiska, ale znacznie słabiej odpowiada na pytanie, na ile odpowiedź państwa jest wobec niego skuteczna. Warto więc, by kolejne raporty ABW zawierały mierzalne wskaźniki skuteczności podejmowanych działań, jak choćby liczbę zgłoszeń przez chatbota, odsetek realnych zagrożeń wśród nich czy efekty prowadzonych kampanii informacyjnych.

BIBLIOGRAFIA

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego 2024–2025. Wybrane aktywności, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Warszawa 2026.
B. Hall, R. Olearchyk, M. Seddon, Europe kicked out Vladimir Putin’s spies. Now they’re back, „Financial Times”, 05.03.2024, link: https://www.ft.com/content/f066d653-70e2-42e9-baac-c342417c8ef3?syn-25a6b1a6=1 [dostęp: 19.07.2026].
A. Morozova, D. Flis, I. Springe, H. Roonemaa, K. Rodak, Marionetki z Telegramu. Jak działa sieć rosyjskich sabotażystów w Europie, FRONTSTORY.PL, 11.07.2024, link: https://frontstory.pl/rosja-szpiegostwo-sabotaz-kraje-baltyckie-polska/ [dostęp: 12.07.2026].
C. Huppertz, A. Izumrudov, L. Lorenz, I. Lozovsky, B. Obermayer, H. Roonemaa, F. Schmid, M. Vunš, ‘Make a Molotov Cocktail’: How Europeans Are Recruited Through Telegram to Commit Sabotage, Arson, and Murder, Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP), 26.09.2024, link: https://www.occrp.org/en/investigation/make-a-molotov-cocktail-how-europeans-are-recruited-through-telegram-to-commit-sabotage-arson-and-murder [dostęp: 12.07.2026].
F. Bryjka, A. M. Dyner, A. Kozioł, White Paper on Russian Acts of Sabotage and Subversion against Members of the Council of the Baltic Sea States, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych (PISM), Warszawa 2026, 29.05.2026, link: https://pism.pl/publications/white-paper-on-russian-acts-of-sabotage-and-subversion-against-members-of-the-council-of-the-baltic-sea-states [dostęp: 19.07.2026].
Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Przywracamy 10 delegatur ABW w miastach wojewódzkich, 01.07.2024, link: https://www.gov.pl/web/premier/przywracamy-10-delegatur-abw-w-miastach-wojewodzkich [dostęp: 14.07.2026].
W. Kubik, Rosjanie wyciągnęli dywersyjne wnioski. Raport ABW pod lupą eksperta, GazetaPrawna.pl, 08.05.2026, link: https://edgp.gazetaprawna.pl/kraj/bezpieczenstwo/artykuly/11244391,rosjanie-wyciagneli-dywersyjne-wnioski-raport-abw-pod-lupa-eksperta.html [dostęp: 14.07.2026].